CİNSİYETE BAĞLI KALITIM

Biyoloji dersi kalıtım konusu. Canlılarda X ve Y kromozomuna bağlı genler ve bu genlerin kalıtımı. Hemofili ve renk körlüğünün kalıtımı. Konu anlatımı ve örnekler.


Ayrı eşeyli canlılar erkek ve dişi birey olarak ikiye ayrılırlar. Dişide dişi üreme sistemi, erkekte erkek üreme sistemi bulunur. Dişi üreme sisteminde dişi üreme hücreleri, erkek üreme sisteminde erkek üreme hücreleri oluşur. Döllenme olursa erkek bireydeki üreme hücresi ile dişi bireydeki üreme hücresi birleşerek zigotu oluşturur. Zigot büyüyüp gelişerek yeni bir canlıyı meydana getirir.

Zigot erkek ve dişi bireyin üreme hücrelerinin birleşmesiyle oluştuğundan her iki bireye ait özellikler taşımaktadır. Eşeyli üreyen canlılarda üreme hücreleri mayozla oluşur. Mayoz sonucu ana hücrenin yarısı kadar kromozom taşıyan hücreler oluşur. Bu hücrelerdeki kromozomlar bireydeki her alel gen çiftinden birisini taşımaktadırlar. Döllenme olursa bu kromozomlar birleşerek tekrar 2n kromozomlu bir canlı oluşur. Bu arada alel gen çiftlerinin yarısı anneden yarısı da babadan gelmektedir. Dolayısıyla yavrunun özellikleri üzerinde hem anneden hem de babadan gelen kromozomlar etkili olur.

Her karakter bir alel gen çiftiyle temsil edilmektedir. İnsanlarda 44 adet vücut kromozomu, 2 adet cinsiyet kromozomu olmak üzere toplam 46 kromozom bulunur. Gametler oluşurken bu kromozomlar ikiye ayrılır ve her gamet 23 kromozom taşır. Döllenme olursa oluşan zigot 23 tanesi anneden, 23 tanesi babadan gelen 46 kromozoma sahip olur.

Hücrelerde cinsiyeti belirleyen kromozomlara cinsiyet kromozomları denir. Vücut özelliklerini belirleyen kromozomlara ise otozom kromozomları adı verilir.

İnsanlarda cinsiyet kromozomları iki adettir, X ve Y kromozomları. Cinsiyet kromozomları dişilerde XX şeklinde, erkeklerde ise XY şeklindedir. Dişi bireyde gametler oluşurken cinsiyet kromozomları XX şeklinde olduğundan sadece X kromozomu üretilebilir. Erkeklerde ise cinsiyet kromozomları XY şeklindedir. Erkek gametler oluşurken gametlerin yarısı X, yarısı Y kromozomu taşımaktadır. Dolayısıyla oluşan yavrunun erkek veya dişi olmasını erkekten gelen cinsiyet kromozomu belirlemektedir. Erkekten X kromozomu gelirse çocuğun cinsiyeti kız, Y kromozomu gelirse doğacak çocuk erkek olur.

X ve Y genlerinin uzunlukları birbirlerinden farklıdır. X kromozomu Y kromozomundan daha uzundur. Sadece X kromozomu üzerinde bulunan genlere X – bağlı genler, sadece Y kromozomu üzerinde bulunan genlere ise Y bağlı genler adı verilir. X ve Y kromozomlarının homolog ve homolog olmayan kısımları vardır. Homolog olmayan kısımlarında bağlı genler bulunur.

KalitimCins_S10K1R1


Genotipler: XX, XY, XX, XY

Doğacak çocuk %50 ihtimalle kız, %50 ihtimalle erkek olacaktır.


X – Bağlı Genler ve Kalıtımı

X üzerinde bulunan genler döllenme olursa birer alel gen çifti oluştururlar. Bu genlerin biri anneden biri babadan gelmektedir. Erkek çocuklarda X ve Y kromozomu bulunmaktadır. Bu kromozomlar üzerinde bulunan genler bağlı genler olduğu için X ve Y kromozomları üzerinde birbirinin aleli bulunmaz. Bu durumda erkek bireylerde X ve Y kromozomları üzerindeki genlerden biri çekinik te olsa bu gen fenotipte kendisini gösterir.

Örneğin bir özellik X kromozomu üzerinde taşınıyor olsun. Eğer döllenme olduğunda babadan X kromozomu gelirse doğacak birey kız çocuğu olur. Bu durumda X kromozomu ile taşınan özellik eğer çekinikse hem babadan hem de anneden bu genin çekinik alelinin gelmiş olması gerekir. Eğer doğacak birey erkek ise ve annede bu çekinik gen varsa bu çekinik gen erkek bireyde etkisini mutlaka gösterir. Bundan dolayı çekinik gen özellikleri erkek bireylerde daha fazla görülmektedir.

Hemofili

Hemofili kanın pıhtılaşmaması hastalığıdır. Sebebi ise bu hastalığı taşıyan kişilerde “antihemofilik globun” adlı proteinin sentezlenememesidir.

Hemofili homozigot çekinik karakterde kendisini gösterir. Heterozigot bireylerde bu hastalık görülmez.

Hemofili hastası bir kadının tüm erkek çocukları hemofili olur.

Hemofili hastası bir kadının kız çocuklarının hemofili olması için babadan da bu hastalığa ilişkin çekinik genin gelmiş olması gerekir.

KalitimCins_S10K1R2


Örnek:

Hemofili hastalığı geni bakımından heterozigot olan bir dişi ile sağlam bir erkeğin doğacak kız ve erkek çocuklarının hemofili olması olasılığı nedir?

Çözüm:

Dişi ve erkek bireyler aşağıdaki gametleri oluşturur.

♀: XH, Xh

♂ : XH, Y

Bu gametleri çaprazlarsak aşağıdaki genotipler oluşur.

XH XH , XH Y, XXh, XY

Kız çocuklarının hiçbirisi hemofili hastası olmaz. Kızlardan biri homozigot sağlıklı, diğeri heterozigot sağlıklı olur.

Erkek çocukların yarısı hastalıklı, yarısı sağlam olur.


Renk Körlüğü

Örneğin renk körlüğü X kromozomu üzerinde taşınan çekinik bir özelliktir. Bir kadın renk körü ise bu kadının erkek çocuklarının tamamı renk körü olur. Kız çocukları ise babadan gelen X genine bağlı olarak hasta veya sağlıklı olabilir. Babadan gelen X geni bu özelliği yani çekinik renk körlüğü genini taşımadıkça kız çocuğunda renk körlüğü görülmez.

Anne renk körlüğü bakımından heterozigot fakat baba renk körlüğü bakımından çekinik gen taşımıyorsa kız çocuğu hiçbir şekilde renk körü olmazken, erkek çocuğun renk körü olup olmaması şansa bağlıdır ve bu oran %50 dir.

KalitimCins_S10K1R3



Örnek:

Renk körlüğü karakteri bakımından heterozigot olan bir anne ile renk körü olmayan bir babanın doğacak kız ve erkek çocuklarının renk körü olması olasılığı nedir?


Çözüm:

Erkek ve dişi bireyin oluşturacağı gametleri yazalım.

♀ : XR , Xr

♂ : XR, Y


Bu gametleri çaprazlayalım.

XR XR, XRY, XRXr, XrY

Doğacak kız çocuklarının tamamı sağlıklı olur. Doğacak kızın hastalık genini heterozigot olarak taşıma ihtimali %50 dir.

Erkek çocuklar ise %50 ihtimalle sağlıklı, %50 ihtimalle hasta olur.


Y – Bağlı Genler ve Kalıtımı

İnsanlarda Y kromozomuna bağlı genler özelliklerini erkek çocuklarda gösterir. Y geni ile taşınan özellikler çekinik olsa bile etkisini gösterir.

Kulak kıllığı, yapışık parmaklılık, balık pulluluk gibi özellikler Y kromozomu üzerinden taşınan genlerdir. Bu genler babadan oğula geçer ve etkisini gösterir.

X ve Y Kromozomlarına Bağlı Kalıtım

X ve Y kromozomlarının homolog olan bölgelerinde bulunan genlerle taşınan özellikler, X ve Y kromozomlarına bağlı özelliklerdir. Bu genler üzerindeki olasılık hesaplamaları normal hücrelerdki olasılık hesapları gibi yapılır.


Kellik

Bu özellik erkeklerde baskın, dişilerde çekiniktir.

D kellik, d saçlılık geni olsun.

Erkek bireyde DD ve Dd durumlarında kellik görülür.

Dişilerde sadece DD durumunda kellik görülür.


Sığırlarda boynuzluluk erkeklerde dominant, dişilerde resesiftir.

K boynuzluluk geni, k boynuzsuzluk geni olsun.

Erkek sığır KK ve Kk durumlarında boynuzludur.

Dişi sığır sadece kk durumunda boynuzludur.


Kedilerde Post Rengi

Kedilerde post rengini veren genler X kromozomunun homolog olmayan kısmında taşınır. Kedilerde siyah ve sarı post renkleri eş baskındır. Bu nedenle alacalı post rengi sadece dişi kedilerde görülmektedir.


Kan Gruplarının Kalıtımı

Dihibrit Çaprazlama




SANATSAL BİLGİ

28/12/2017

  • YORUM YAZ
  • ADI SOYADI(veya nick)
  • YORUM
COPYRIGHT© HER HAKKI SAKLIDIR
Sitede Yer Alan Bilgi Belge Ve Materyallerin İzinsiz olarak Kopyalanması ve Alıntılanması Yasaktır

SANATSAL BILGI