MERKEZİ SİNİR SİSTEMİ

11. Sınıf ve Lys biyoloji konusu. Merkezi sinir sistemini oluşturan yapılar ve görevleri. Beyin, uç beyin, ara beyin ve orta beyin. Omurilik soğanı, omurilik ve görevleri.


Sinir Dokusu

Nöronlar ve nöroglia hücrelerinin oluşturduğu dokudur. Nöroglia hücreleri nöronların yardımcı hücreleridir. Schwan hücreleri, oligodendrositler, astorsitler, mikroglia hücreleri ve ependim hücreleri nöroglia hücreleridir.

İnsanda sinir sistemi, merkezi ve çevresel sinir sistemi olmak üzere ikiye ayrılır.

Merkezi sinir sistemi ise beyin ve omurilikten meydana gelir. Beyin; ön beyin, orta beyin ve arka beyin olmak üzere 3 kısma ayrılır. 

Arka beyin; beyincik, omurilik soğanı ve pons tan meydana gelir.

Duyu, motor ve ara nöronlar çevresel sinir sitemini oluşturur.


Beyin

Ortamdan alınan impulsların getirilerek değerlendirildiği ve tepki oluşturulduğu, duyu, hareket, zeka, düşünce, bilgi depolama gibi olayların gerçekleştiği organ beyindir. Beyin milyonlarca nörondan oluşmuştur, vücudun komuta merkezidir.

Yetişkin bireylerde beyin 1200 -1350 g ağırlığındadır. Beyin kafatası içinde bulunur, dıştan içe doğru sert, örümceksi ve ince zarla çevrilidir.

Sert Zar: Kafatası kemiklerine yapışık olan sert bir zardır. Beyni kafatasına bağlayarak kafatası içindeki hareketini engeller, darbelere karşı korur.

Örümceksi Zar: İnce zarla sert zar arasında bulunur. İnce bağ dokusu iplikleri ile sert ve ince zarı birbirine bağlar. 

İnce Zar: Beyni en içten saran zardır. Zengin kan damarları ile donatılmıştır. Beynin girinti ve çıkıntılarını örter.

İnce zar ile örümceksi zar arasında beyin omurilik sıvısı (BOS) bulunur. Beyin omurilik sıvısı sürekli salgılanır. Beyni ve omuriliği darbelere karşı korur. Sinir hücreleri ile kan hücreleri arasında madde alışverişini sağlar, iyon konsantrasyonunu dengede tutar.

Beyin; ön beyin, arka beyin ve orta beyin olmak üzere üç kısımdan meydana gelir. 

Ön Beyin

Beynin en büyük kısmı olan ön beyin, uç beyin ve ara beyin olmak üzere iki kısma ayrılır.

Uç Beyin: İki yarımküreden oluşur. Yarımküreler üstte nasırlı cisim altta beyin üçgeni ile birbirine bağlanır. Beyin yarımkürelerinde dışta boz, içte ak madde bulunur. Boz maddeden oluşan beyin kabuğuna korteks adıda verilir. Bu bölümde zeka, bilinç, hafıza, hesap yapma gibi faaliyetler ile öğrenilmiş davranışları davranışları kontrol eden merkezler yer alır. Hareket, konuşma, yazma, işitme gibi işlevleri bu bölüm yürütür.

Beyin yarım küreleri birbirlerinden farklı aktiviteleri kontrol eden bölümlere ayrılmıştır. Bu bölümlerin her birine lop adı verilir. Ön lop yazma ve konuşma merkezi, , temporal lop duyma ve koklama merkezi, parietal lop dokunma duyusu merkezi, oksipital lop görme merkezidir. Her merkez kendi göreviyle ilgili değerlendirme ve karar verme işlevlerini yürütür.

Beyin yarımkürelerinin yan kısımlarında önden arkaya doğru uzanan bir yarık vardır. Bu yarığa rolando yarığı denir. Rolando yarığının alt kısmında duyu üst kısmında motor nöronları bulunur. Beyinde yer alan çeşitli merkezler bu yarıklar boyunca sıralanır.


Ara Beyin

İki beyin yarımküresi arasında kalan bölgeye ara beyin denir. Ara beyin; talamus, hipotalamus ve epitalamustan oluşur.

Talamus: Koku duyusu haricindeki duyuların toplanma ve dağılma merkezi görevini görür. Duyu nöronları tarafından getirilen uyarılar burada değerlendirilir ve beyin kabuğuna gönderilir. Talamus ve korteks uyku halinde görev yapmaz.

Hipotalamus: İç organların ve dokuların yönetimini sağlar. Hipofiz bezinin çalışmasını bu bölüm kontrol eder. Karbonhidrat ve yağ metabolizmasını ayarlar, vücut sıcaklığı, tuz – su dengesi, uyku, kan basıncı, eşeysel yönelme, heyecan, iştah, korku gibi hayatsal faaliyetleri denetleyen merkezler hipotalamusta bulunur.


Epitalamus: Melatonin hormonu salgılayan epifiz bezi epitalamusta yer alır. 


Orta Beyin

Ara beyin ile beyincik arasında kalan bölümdür. Beyincik, omurilik ve omurilik soğanı arasında bağlantı kuran sinir telciklerinin geçiş yeridir. Üst kısmında optik lop denilen yerde görme ve işitme merkezleri bulunur. Görme ve işitme ile ilgili bazı refleksleri düzenler. Kas tonusunu ve vücut duruşunu ayarlar.

Arka Beyin

Beyincik, omurilik soğanı ve pons adı verilen bölümlerden oluşur.

Beyincik

Beynin arka alt kısmında, omurilik soğanının üzerinde yer alır. Ön beyin gibi beyincikte iki yarımküreye ayrılır, dış kısmında boz madde, iç kısmında ak madde bulunur. Ak madde boz madde içine bir ağaç dalı gibi dallanmalar yaptığından bu kısma hayat ağacı adı verilir.

Beyincik vücudun dengesinin sağlanmasında görevlidir. Kas hareketleri arasındaki uyumu ve dengeyi beyincik sağlar. İnsanda beyincik zedelenirse denge ve kas hareketleri bozulur. Beyincik görme, işitme ve kas hareketleri arasındaki koordinasyonu sağlar. İskelet kaslarının çalışmasını kontrol eder. İstemli hareketlerde beyin yarımküreleri ile birlikte çalışır.

Beyincik balık ve kuşlarda diğer omurgalılara nazaran daha iyi gelişmiştir.


Omurilik Soğanı

Son beyin olarak adlandırılır. Beyinciğin alt kısmında omurilik ile pons arasında yer alır. Beyin ve beyincikten farklı olarak omurilikte dışta ak madde, içte boz madde yer alır.

Omurilik soğanı, beyin ile omurilik arasındaki impulsları taşır. Hareket ve duyu sinirlerinden alınan impulslar omurilik soğanına gelir. Burada sağdan gelen impulslar sola, soldan gelen impulslar sağa çaprazlanır. 

Omurilik soğanı birçok hayati görev üstlenir. Yutkunma, öksürme, hapşırma, tükrük, kusma, çiğneme gibi refleksler buradan yönetilir.  

Dolaşım, solunum, sindirim gibi istemsiz hareketlerin merkezi de omurilik soğanıdır. 

Kalp damarlarının büzülme ve gevşemesini de yine omurilik soğanı kontrol eder.

Omurilik soğanı darbe alırsa, kalp ve solunum faaliyetleri durur. Bu nedenle omurilik soğanına hayat düğümü adı verilmektedir.

Pons (Varolli Köprüsü)

Omurilik soğanı ile orta beyin arasında yer alır. Pons, omurilik soğanı ve orta beyin birlikte beyin sapı olarak adlandırılır. Pons beyin yarımkürelerini birbirine bağlayarak bu yarımküreler arasında uyartıların iletilmesini sağlar.

Beyinyapisi


Omurilik

Omurilik soğanından başlayıp, kuyruk sokumuna kadar devam eder. Omurilikte beyin ve beyinciğin tersine olarak dışta ak madde, içte boz madde bulunur. 

Beyin gibi omurilikte de üç çeşit zar bulunur. Omurlikte dışta sert zar, ortada örümceksi zar ve en içte ince zar bulunur. Örümceksi zar ile ince zar arasında beyin omurilik sıvısı bulunur.

Omurilikte boz madde ak madde içine kelebek şeklinde yerleşmiştir. Kelebek şeklinin öne bakan uçlarına ön (ventral) kök, arkaya bakan uçlarına arka (dorsal) kök adı verilir. Duyu nöronları arka kökten omuriliğe girer. Motor nöronları ise ön kökten çıkarak ilgili organlara gider.

Omurilik çevreden gelen uyarıları beyne, beyinden gelen tepkileri ilgili organa iletir. Duyu organlarından beyne ve beyinden kaslara giden sinirler omurilikten çapraz olarak geçer. Böylece vücudun sağ tarafını beynin sol tarafı, vücudun sol tarafını ise beynin sağ tarafı yönetir.

Omurilik alışkanlık hareketlerini (yüzme, dans etme, araç kullanma vb.) denetler. Refleks olaylarını yönetir.



Refleks

Herhangi bir uyarana karşı hızlı ve istemsiz olarak verilen tepkiye refleks denir. Refleks olaylarına cevap omurilikte oluşturulur. Örneğin; elimiz çok sıcak bir cisme temas ederse, parmağımıza iğne batırılırsa, dizimize bir darbe gelirse aniden çekmemiz bir refleks olayıdır. Bu gibi durumlar karşısında beyni meşgul etmeden ve değerlendirme ile vakit kaybetmeden otomatik olarak kaslar kasılır ve vücut korunur.

Refleksler omurilikteki refleks yayı tarafından oluşturulur. Bir refleks oluşumunda impulsların izlediği yol refleks yayı olarak adlandırılır. Reseptörler tarafından alınan uyartı, duyu nöronlarına aktarılır. Duyu nöronları, impulsu omurilik içindeki ara nörona taşır. Omurilikte değerlendirilen impulsa karşı bir tepki oluşturulur ve bu tepki önce ara nörona, oradan motor nöronlarına iletilir. Motor nöronlarda impulsu ilgili organa iletir.

Refleksler ikiye ayrılır. Kalıtsal ve kazanılmış refleksler.

Kalıtsal refleksler doğumla kazanılan reflekslerdir. Elimize bir iğne batınca çekmemiz kalıtsal bir reflekstir.

Kazanılmış refleksler sonradan öğrenilen reflekslerdir. Araç kullanmak, dans etmek sonradan kazanılmış reflekslerdir.



ÇEVRESEL SİNİR SİSTEMİ



SANATSAL BİLGİ

18/12/2016

  • YORUM YAZ
  • ADI SOYADI(veya nick)
  • YORUM
COPYRIGHT© HER HAKKI SAKLIDIR
Sitede Yer Alan Bilgi Belge Ve Materyallerin İzinsiz olarak Kopyalanması ve Alıntılanması Yasaktır

SANATSAL BILGI