YERKABUĞUNU OLUŞTURAN TAŞLAR

9. Sınıf ve ygs coğrafya konusu. Yerkabuğunu oluşturan taşlar ve oluşumları. Püskürük, Tortul ve başkalaşım kayaçları konu anlatımı.


Yerkabuğunun ana maddesi taşlar( kayaçlar) dır. Taşların ana maddesi ise magmadır. Magmanın yerkabuğunun üst kısımlarında katılaşması ile oluşan taşlar, daha sonra parçalanıp sürüklenerek veya çeşitli fiziksel ve kimyasal etkiye uğrayarak farklı özellikteki taşlara dönüşmüşlerdir.


Kayaçlar üç ana başlık altında incelenirler.

1. Püskürük (Katılaşım) Taşlar

Magmanın yerkabuğunun üzerine çıkarak veya yerkabuğunun yüzeye yakın kısımlarına sokularak katılaşması ile oluşan kayaçlara püskürük kayaçlar adı verilir. Bu taşlar oluştukları yere göre ikiye ayrılır.

a. İç Püskürük Taşlar

Magma yerkabuğunun içinde katılaşırsa, oluşan kayaçlara iç püskürük taşlar denir. Yerkabuğu içinde soğuma yavaş gerçekleştiğinden bu taşlar sert yapılı ve iri kristalli olurlar. Başlıca iç püskürük taşlar; granit, siyanit ve diyorittir.

b. Dış Püskürük Taşlar

Magma yeryüzüne çıkarak katılaşırsa, oluşan kayaçlara dış püskürük taşlar denir. Yeryüzünde soğuma hızlı olduğundan bu taşlar yumuşak ve ince kristallidir. Başlıca dış püskürük taşlar; andezit, bazalt, tüf, sünger camıdır.

Bazalt ve andezit taşlar aşınmaya dayanıklı, tüfler ise dayanıksızdır. Bu nedenle bazalt taşları ile volkanik tüflerin karışık olarak bulunduğu Nevşehir, Ürgüp ve Göreme’de peribacaları adı verilen tuhaf yer şekilleri oluşmuştur.

2. Tortul (sediment) Taşlar

Birikim taşları adı da verilen bu taşlar, yeryüzündeki diğer taşların fiziksel ve kimyasal etkilerle parçalanması ve akarsular tarafından sürüklenerek; deniz ve göl ağızlarında biriktirilmesiyle oluşur. Oluşan kayaçlar tabakalı bir yapı gösterir. Bu tabakaların içinde oluştukları döneme ait canlıların fosil adı verilen taşlaşmış kalıntıları bulunur. Fosiller oluştukları dönemin özellikleri hakkında bilgiler taşırlar.

Tortul taşlar oluşumlarına göre üçe ayrılmaktadır.

a. Fiziksel Tortullar

Akarsular, rüzgarlar ve buzullar çeşitli taşları aşındırır, parçalar ve başka bölgelere taşırlar. Bu maddeler yeryüzünün çeşitli çukur alanlarında yavaş yavaş biriktirilir ve sertleşerek tabaka halini alır. Bu şekilde oluşan tortullara fiziksel tortullar adı verilir.

Kumtaşı, kiltaşı, çakıltaşı (konglomera) bunlara örnek verilebilir.


b. Kimyasal Tortullar

Bu kayaçlar, suda eriyen maddelerin suya karışarak taşınması ve çeşitli bölgelerde çökelmesiyle meydana gelir. Kayatuzu, jips, kalker bunlara örnek verilebilir.

Kalker taşları üzerinde çeşitli şekiller oluşmuştur. Bu şekillere karstik şekiller adı verilir. Mağaralardaki dikit ve sarkıtlar ile Denizli ilindeki Pamukkale Travertenleri bu tür karstik şekillere örnektir.



c. Organik Tortullar

Bitki ve hayvan kalıntılarının taşınması ve çukur alanlarda birikmesi ile oluşmuşlardır. Bitki kalıntılarının tortullaşmasıyla taş kömürü ve linyit meydana gelir. Hayvan kalıntılarının oluşturduğu birikimler mercan kayaları ve tebeşirleri oluşturur.

3. Başkalaşım Kayaçları

Daha önce oluşturulmuş püskürük ve tortulların yüksek sıcaklık ve basınç altında fiziksel ve kimyasal değişikliğe uğramalarıyla oluşmuşlardır. Gnays, mermer ve elmas bu şekilde oluşmuş taşlara örnektir.

Yerkabuğunda bulunan taşlar dinamik bir hareket halindedirler. Bu taşlar yerkabuğunun derinliklerine inerek magmaya ulaşır ve burada erirler. Daha sonra tekrar yerkabuğunun üst kısımlarına sokularak püskürük taşları oluştururlar.



SANATSAL BİLGİ

14/02/2017

  • YORUM YAZ
  • ADI SOYADI(veya nick)
  • YORUM
COPYRIGHT© HER HAKKI SAKLIDIR
Sitede Yer Alan Bilgi Belge Ve Materyallerin İzinsiz olarak Kopyalanması ve Alıntılanması Yasaktır

SANATSAL BILGI